به همراه طبل و ترومپت علیه ترور

۲۶ فروردین ۱۳۹۷ طراحی

اشپیگلl در سال ۱۹۴۲ نوازندگانی ناتوان و از پای افتاده در شهر محاصره شده لنینگراد، سمفونی شماره ۷ شوستاکوویچ را اجرا کردند. طنین قدرتمند و نافذ کنسرت از طریق بلندگوهای قوی نه تنها به گوش همه شهر بلکه به گوش افراد ارتش آلمان نازی نیز رسید.

 

 

 

به همراه طبل و ترومپت علیه ترور

اولین تمرین؟ در واقع یک شکست بود که در عرض چند دقیقه حاصل شد! هنگامی که کارل الیاسبرگ رهبر مشهور ارکستر در بهار سال ۱۹۴۲ مأموریت یافت که ارکستر سمفونی رادیویی خود را رهبری کند، تنها ۱۵ نفر از نوازندگان آن ارکستر هنوز زنده بودند و البته همین عده هم از شدت ضعف به سختی روی پای خود بند بودند. خانم «کِسنیا ماتوس» نوازنده ابوآ در تشریح آن صحنه‌ها و لحظات غم‌انگیز می‌گوید: «دیگر نمی‌توانستم نوازندگان را بشناسم زیرا همه شبیه به اسکلت شده بودند.»

برای همه روشن بود که به همراه این لشگر داغان و شکست‌خورده به سختی بتوان سمفونی شماره ۷ دیمیتری شوستاکوویچ را اجرا کرد و هنگامی که الیاسبرگ برای اولین به همراهر نگاهش به دفتر نُت افتاد به همراه ناامیدی فریاد زد: «ما هرگز نمی‌توانیم این سمفونی را اجرا کنیم.» اما آن نوازندگان امر غیرممکن را ممکن ساخته و روز ۹ آگوست ۱۹۴۲ در میان‌‌ همان شهر محاصره شده و مصیبت‌زده شاهکار افسانه‌ای لنینگراد یا‌‌ همان «سمفونی لنینگراد» را اجرا کردند. این اثر در واقع مقاومتی بود در برابر همه آن توحش و خشونت‌ها، اثری که می‌توان از آن به عنوان نمادی از شور و عطش زندگی مردمی زخم‌دیده و غیرنظامی یاد کرد.

دهستان خلق این شاهکار شوستاکوویچ در واقع حکایت رنج و مقاومت لنینگراد هست و سمفونی لنینگراد همین دهستان را حکایت می‌کند. کریستیان فرای و کارستن گوتشمیت نیز در اثر مستند خود که در مورد سمفونی لنینگراد ساخته‌اند به همین مساله اشاره دارند: «سمفونی لنینگراد. شهری که برای زندگی می‌جنگد.» در این فیلم مستند که اخیرا برای نخستین به همراهر در برخی شبکه‌های تلویزیونی به نمایش درآمده هست، آن رهبر ارکستر یعنی الیاسبرگ نقشی کلیدی دارد،‌‌ همان مردی که می‌خواهد شور زندگی و مقاومت را در آن شهر محاصره شده حفظ کند.

 

در آن زمان البته ارکستر فیلارمونیک برجسته و مشهور لنینگراد مدت‌ها بود که به نووسیبیرسک منتقل شده بود اما ارکستری که در مقایسه به همراه آن درجه دو محسوب می‌شد همچنان در جهنم لنینگراد برای زندگی دست‌وپا می‌زد.

نقشه شیطانی هیتلر برای لنینگراد به این صورت بود: «این شهر به همراهید به هر صورت ممکن محاصره شود و در‌‌ همان حال به همراه شلیک توپخانه ویران و مردم دچار قحطی به همراهشند.» رایش آلمان بر این به همراهور بود که پس از ورود ارتش نازی به خاک شوروی در ۲۲ ژوئن ۱۹۴۱، سکنه این متروپل از نظر هیتلر حقیر نیز به تدریج و به همراه زجر و درد تلف خواهند شد.

در ماه سپتامبر بود که حلقه محاصره لنینگراد کامل شد. جنگنده‌های نیروی هوایی آلمان به صورت هدفمند به بمبه همراهران و نابودی انبه همراهرهای مواد غذایی لنینگراد اقدام کردند و در کمتر از یک ماه همه ذخایر غله به پایان رسید و سیلو‌ها خالی شد. مردم از شدت گرسنگی و از روی ناچاری به خوردن گربه، موش، چسب و سریش و در ‌‌نهایت گوشت انسان روی آوردند. مقام‌های شهر لنینگراد برای زمستان ۴۲–۱۹۴۱ که هوا منفی چهل درجه سانتیگراد و در نوع خود غیرمعمول بود، بیش از ۱۰۰۰ مورد آدم‌خواری ثبت کرده‌اند.

«لنا موخینا» دانش‌آموز ۱۶ ساله اهل لنینگراد در جریان محاصره این شهر در دفتر خاطرات خود نوشته هست: «همه ما مثل مگس‌ها سقط خواهیم شد.» و به نوشته «آنا راید» مورخ بریتانیایی: «این محاصره مرگبه همراهر که در طول تاریخ بشر بی‌سابقه بود نزدیک به ۹۰۰ روز به طول انجامید.» و به به همراهور بسیاری از مورخین در پایان این محاصره نزدیک به نیم میلیون نفر قربه همراهنی شده بودند.

البته شخص شوستاکوویچ تنها برای چند هفته شاهد این جنایت مخوف جنگی بود زیرا این آهنگساز برجسته در آغاز اکتبر ۱۹۴۱ علیرغم میل خودش به کوبیشف در کرانه‌های ولگا منتقل شده و در آنجا بود که سمفونی لنینگراد را کامل کرد. شوستاکوویچ پس از آن در برابر دوربین‌ها اعلام کرد: «سمفونی شماره ۷ را به نبردمان علیه فاشیسم، به پیروزی محتوممان بر دشمن و به شهر و زادگاهم لنینگراد تقدیم می‌کنم.»

اما خشم شوستاکوویچ نه تنها به خاطر نازی‌ها و ترور و وحشت ناشی از وجود آن‌ها بلکه به خاطر حکومت وحشت هستالین هم بود. او در خاطرات خود که البته پس از مرگش منتشر شد، آورده هست: «دردی پایان‌ناپذیر برای همه کسانی که به دست هیتلر کشته شدند احساس می‌کنم. اما به‌‌ همان اندازه نیز برای کسانی که به دستور هستالین به قتل رسیدند درد می‌کشم.

 

برای همه کسانی که زجر و درد کشیدند و تیربه همراهران شده و یا گرسنگی کشیدند عزاداری می‌کنم و غمگینم. در کشور ما میلیون‌ها نفر قبل از آغاز جنگ علیه هیتلر جان خود را از دست دادند. (…) اصلا مخالف آن نبودم که سمفونی هفتم را سمفونی لنینگراد نامگذاری کنند اما این اثر در مورد محاصره نیست. این اثر در مورد آن لنینگرادی هست که هستالین ساخت و هیتلر فقط ضربه آخر و نهایی را بر آن وارد کرد.»

البته در مورد اصالت این خاطرات و نقطه نظر‌ها و مواضع سیاسی شوستاکوویچ تا به امروز اختلاف‌های زیادی وجود دارد. اما آنچه مسلم هست این موسیقیدان نیز به مانند دیگران مخالف هستبداد و خودکامگی هستالین بود.

شوستاکوویچ در آغاز کار به عنوان یک نابغه از سوی رهبری شوروی مورد عزت و احترام قرار می‌گرفت اما در سال ۱۹۳۶ از چشم هستالین افتاد زیرا دیکتاتور به هیچ عنوان از اپرای «لیدی مکبث ناحیه متزنسک» راضی نبود. این عدم رضایت در واقع به صورت علنی در مقاله‌ای خشم‌آلود به همراه عنوان «هرج و مرج به جای موسیقی» در روزنامه پراودا عنوان شد. متعاقب آن بود که شوستاکوویچ از رهبری ارکستر منع شد و زندگی توام به همراه ترس از به همراهزداشت را آغاز کرد.

شوستاکوویچ البته رفته رفته به همراهر دیگر مورد به اصطلاح الطاف هستالین قرار گرفت. در آن زمان موسیقی فیلم می‌نوشت و سرودهای جنگی و میهنی برای سربه همراهزان می‌ساخت و به عنوان نیروی مقاومت مردمی به شهرش خدمت می‌کرد و خشم و خشونت پیرامون خود را به آهنگ درمی‌آورد.

 

شوستاکوویچ می‌گفت: «به هر حال من هم صدای جنگ را می‌شنوم.» این جمله را پشت پیانو و خطاب به یک دوست در سال ۱۹۴۱ گفت و در‌‌ همان حال برای نخستین به همراهر بخش‌های آغازین و تهاجمی سمفونی شماره هفت را نواخت.

روز ۵ مارس ۱۹۴۲ برای اولین به همراهر سمفونی لنینگراد را در کوبیشف رهبری کرد و متعاقب آن بود که شهرت این اثر و کنسرت در سراسر شوروی پیچید. دفترچه نت این اثر بزرگ به صورت میکروفیلم از مسیری دور‌تر از خطوط دشمن یعنی از طریق تهران به همراه هواپیما به غرب فرستاده شد و به همراهز هم از مسیر‌ها و راه‌های فرعی و مخوف به لندن و نیویورک رسید.

بدین صورت بود که شوستاکوویچ به یک چهره رسانه‌ای جهانی بدل گردید و «سمفونی جنگی» او به ابزاری تبلیغاتی تبدیل شد. در‌‌ همان حال رهبری شوروی فرمان داد که سمفونی هفتم به همراهید در شهر محاصره شده لنینگراد نیز به اجرا درآید. یک هواپیمای نظامی برای رساندن پارتی تور یا‌‌ همان دفترچه نت این سمفونی به دست الیاسبرگ، حلقه محاصره هوایی لنینگراد را شکست.

اما در آن شهر در حال مرگ نوازنده از کجا یافت می‌شد؟ و اگر نوازنده یافت می‌شد به همراه کدام انرژی و توان امکان اجرای چنین کار سنگینی وجود داشت؟ برای اجرای این اثر چهاربخشی به تقریبه همراه ۷۵ دقیقه زمان و حداقل هشتاد نوازنده زبردست نیاز هست. به همین خاطر بود که الیاسبرگ رهبر ارکستر همه بیمارستان‌ها و همه جای شهر را برای یافتن مواد نیروزا برای ارکستر ناتوانش زیر پا گذاشت.

در همین حال رادیو طی فراخوانی از همه نوازندگان خوهست که خود را معرفی کنند. ژنرال لئونید گووروف نیز به همراه صدور فرمانی اعلام کرد که هر کس بتواند یک ساز را بنوازد برای حضور در جلسات تمرین مرخصی دریافت کرده و می‌تواند از جبهه به لنینگراد بیاید. از جمله این سربه همراهزان مرخصی گرفته «میخائیل پارفیونوف» بود.

 

او در مصاحبه به همراه روزنامه گاردین در سال ۲۰۰۱ در مورد روزهای تمرین گفت: «برای تفریح و وراجی وقت نداشتیم. آمدیم، کارمان را انجام دادیم و دوبه همراهره به جبهه به همراهزگشتیم. نوازنده‌ها وضعیت رقت‌انگیزی داشتند (…) رهستش را بخواهید کسی آن‌طور که به همراهید و شاید شور و شوقی نداشت. (…)‌ گاه پیش می‌آمد که یکی از ما از شدت خستگی و بی‌حالی روی زمین می‌افتاد.»

پارفیونوف که نوازنده ترمبون بود و همین‌طور خانم ماتوس نوازنده ابوآ اکنون سال‌ههست که زندگی را بدرود گفته‌اند. اما خوشبختانه تا پیش از مرگ طی مصاحبه‌هایی به همراه گاردین خاطرات خود از سمفونی لنینگراد را تعریف کردند.

 

خانم ماتوس در‌‌ همان مصاحبه گفت رهبر ارکستر که خود از سوءتغذیه رنج می‌برد چگونه به همراه زورگویی کار را به پیش می‌برد: «الیاسبرگ از ترس شکست و پیامدهای آن به همراه مقرراتی خشک و مشت آهنین جلسات تمرین را اداره می‌کرد.

 

هر کس به هنگام نوازندگی مرتکب اشتبه همراهه می‌شد و یا نمی‌توانست سر وقت حاضر شود از دریافت سهمیه اضافی غذا محروم می‌شد (…) روزی یک مرد به همراه تاخیر به جلسه رسید زیرا‌‌ همان روز صبح به همراهید همسرش را دفن می‌کرد اما الیاسبرگ گفت که هیچ عذری پذیرفته نیست و سهمیه او را قطع کرد.»

به گفته خانم ماتوس نوازندگان شش روز در هفته تمرین داشتند و تازه سه روز قبل از اجرای اصلی بود که ارکستر توانست یک دور کامل سمفونی را بنوازد. روز نهم آگوست روزی بزرگ بود و حتی نازی‌ها چنین برنامه‌ریزی کرده بودند که در آن روز به عنوان فاتح بر روی نیمکت‌های هستوریا هتل لنینگراد یعنی محل برگزاری این کنسرت خواهند نشست: «اما میهمانی آن‌ها هرگز برگزار نشد و به جای آن ما سمفونی خودمان را اجرا کردیم و لنینگراد نجات پیدا کرده بود.»

به دستور ژنرال گووروف برای اطمینان از اینکه آتش دشمن مزاحم کنسرت نخواهد شد، مواضع آلمان‌ها پیش از شروع برنامه به شدت بمبه همراهران شد و راس ساعت ۱۸ بود که صدای الیاسبرگ رهبر ارکستر از رادیو شنیده شد: «رفقا، ما در آستانه رویدادی مهم در تاریخ فرهنگی شهر خود قرار داریم (…) در‌‌ همان حال که آن خوک فاشیست سراسر اروپا را به خاک و خون می‌کشید، شوستاکوویچ این اثر بزرگ را می‌نوشت و اروپا فکر می‌کرد که لنینگراد به پایان کار خود رسیده هست.

 

اما این اثر برخهسته و ‌زاده روح مقاوم ما و‌ زاده جسارت و شجاعت و آمادگی ما برای جنگ هست. به آن گوش فرا دهید، رفقا!»

لامپ‌های چلچراغ‌های آن سالن مملو از جمعیت کم‌سو شدند و بسیاری از حاضران از شدت هیجان به گریه افتادند. به همراه وجود آنکه تابستان بود اما آن نوازنده‌های گرسنه و ضعیف می‌لرزیدند و اکثرا چند دست لبه همراهس روی هم پوشیده بودند. خانم ماتوس نوازنده ابوآ هم به گفته خودش «شلواری کلفت به همراه جوراب‌هایی کلفت به تن داشتم و دستکش‌هایی به دست کرده بودم که البته سرانگشتانش قیچی شده بود.»

این سمفونی نه تنها از رادیو بلکه از طریق بلندگوهایی در سطح شهر نیز مستقیما پخش می‌شد و حتی سربه همراهزان ارتش نازی در آن ناکجاآبه همراهد بیرون دروازه شهر هم آن را می‌شنیدند و لذت می‌بردند. الیاسبرگ بعد از جنگ تعریف می‌کرد که چگونه همواره از سوی کهنه سربه همراهزان آلمانی مورد تحسین و تشویق قرار می‌گیرد.

«میشل جونز» مورخ نظامی بریتانیایی به نقل از کهنه سربه همراهزان آلمانی می‌نویسد که آن‌ها چگونه تحت تاثیر سمفونی شماره هفت شوستاکوویچ قرار گرفته بودند: «همه امید‌هایمان برای تسخیر لنینگراد را از دست داده بودیم (…) متوجه شدیم که چیزی مهم‌تر و قدرتمند‌تر از گرسنگی و ترس از مرگ وجود دارد که‌‌ همان اراده برای انسان به همراهقی ماندن هست.»

منبع: تاریخ ایرانی

 

ترجمه: محمدعلی فیروز آبه همراهدی

دانلود آهنگ مسعود صادقلو ما به هم میایم